آسیب شناسی مبانی مستشرقان در نفی جایگاه مردم در حکومت از منظر قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب، رشته الهیات، گرایش قرآن و حدیث، دانشکده قرآن و حدیث، گروه علوم قرآنی

2 دانشجوی دکتری، گروه فقه و اصول، رشته فقه و معارف، جامعه المصطفی العالمیة(ص)، قم، ایران.

چکیده

هدف:مسئله «جایگاه مردم در حکومت قرآنی» یکی از محوری‌ترین مباحث اندیشه سیاسی اسلام و از کانون‌های اصلی نقد در گفتمان استشراق به‌شمار می‌آید. بسیاری از مستشرقان با تفسیر الگوی حکمرانی قرآنی در چارچوب تقابل دوگانه «حاکمیت مطلق الهی» و «اختیار انسان»، آن را ذاتاً استبدادی و نافی اراده مردمی معرفی کرده‌اند.
روش: پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و با اتخاذ روش آسیب‌شناسی معرفتی، به واکاوی مبانی فکری و پیش‌فرض‌های روش‌شناختی این دیدگاه‌ها می‌پردازد.
یافته ها: یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که خاستگاه اصلی این نقدها نه در متن قرآن، بلکه در تحمیل پارادایم‌های معرفتی و فلسفی مدرن غربی بر ساختار مفهومی اندیشه سیاسی اسلام نهفته است. این آسیب‌ها در سه سطح اساسی قابل شناسایی است: نخست، در سطح معرفت‌شناختی، از رهگذر خلط میان نص قرآنی و عملکرد تاریخی مسلمانان و نیز خوانش گزینشی از آیات؛ دوم، در سطح کلامی–فلسفی، با فرض نادرست تضاد میان خدامحوری و اختیار انسان؛ و سوم، در سطح سیاسی–حقوقی، از طریق یکسان‌پنداری مشروعیت الهی با مقبولیت مردمی.
نتیجه: نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که الگوی قرآنی حکمرانی، بر رابطه‌ای طولی و غیرتضادآمیز میان مشروعیت الهی و مشارکت انسانی استوار است و بسیاری از داوری‌های استشراقی، در واقع نقد بازنمایی تحریف‌شده‌ای از این الگو به شمار می‌آیند، نه نقد خود نظریه اصیل قرآنی.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Critical Analysis of Orientalist Foundations for Denying the Role of the People in Governance from a Qurʾanic Perspective

نویسندگان [English]

  • Hosein sepehrifard 1
  • Seyyed Zaheer al‑Hasnain Shirazi 2
1 PhD in Religions and Denominations University, Theology major, Quran and Hadith specialization, Faculty of Quran and Hadith, Quranic Sciences Department
2 PhD student, Department of Jurisprudence and Principles, Jurisprudence and Education, Al-Mustafa Al-Alamiyah University (PBUH), Qom, Iran.
چکیده [English]

The question of the “role of the people in Qur’anic governance” constitutes one of the central issues in Islamic political thought and a major focus of critique within Orientalist discourse. Many Orientalists, interpreting the Qur’anic model of governance through the dichotomy of “absolute divine sovereignty” versus “human agency,” have portrayed it as inherently authoritarian, negating popular will. This study employs a descriptive–analytical approach and adopts an epistemological pathology method to examine the intellectual foundations and methodological assumptions underlying these Orientalist perspectives. The findings indicate that the primary source of these critiques lies not in the Qur’anic text itself, but in the imposition of modern Western epistemological and philosophical paradigms onto the conceptual framework of Islamic political thought. These theoretical shortcomings can be identified at three interrelated levels: first, at the epistemological level, through conflating Qur’anic text with historical Muslim practice and selective readings of the verses; second, at the theological–philosophical level, through the erroneous assumption of an inherent conflict between divine centrality and human agency; and third, at the political–legal level, through equating divine legitimacy with popular approval. The study concludes that the Qur’anic model of governance is based on a longitudinal, non-conflictual relationship between divine legitimacy and human participation. Many Orientalist judgments, in fact, critique a distorted representation of this model rather than the original Qur’anic theory itself.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qur’an
  • Qur’anic governance
  • Orientalists
  • Critical analysis
  • Religious democracy
  • Legitimacy
  • Popular approval
  1. قرآن کریم با ترجمه مکارم شیرازی.
  2. ابن‌اثیر، عز الدین، الکامل فی التاریخ، تهران: انتشارات اساطیر، 1370.
  3. اخباری، محمد، جعفری، سیده خدیجه، «جغرافیای دیکتاتوری در جهان (مطالعه موردی خاورمیانه، شمال آفریقا کشور لیبی)»، فصلنامه جغرافیا، شماره 26، 1392.
  4. ارسطا، محمدجواد، نقش مردم در حکومت اسلامی، فقه حکومتی، دوره 1، ش1، صص 7 – 30، 1395.
  5. انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن، 1381.
  6. آرمسترانگ، کارن، (زندگی نامه پیامبر اسلام) زندگینامه حضرت محمد(ص)، مترجم: کیانوش حشمتی، تهران: حکمت، 1383.
  7. آشوری، داریوش، دانش نامه سیاسی، تهران: انتشارات مروارید، 1383.
  8. بارانی، محمدرضا، آذر انجم شعاع، بررسی تحلیلی دیدگاه خاورشناسان درباره نسبت دین و تمدن با رویکرد انتقادی بر دیدگاه ویل دورانت، پژوهش‌های اسلامی خاورشناسان، سال دوم، ش 13، صص 141 – 170، 1401.
  9. بحرانی اصفهانی، شیخ عبدالله، عوالم العلوم من المعارف و الاحوال من الایات و الاخبار و الاقوال، قم: مدرسة الإمام المهدی‌(ع)، 1363.
  10. پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، تهران: دنیای دانش، چاپ چهارم، 1382.
  11. تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، قم: دارالکتاب الاسلامی، چاپ دوم، 1410ق.
  12. خلعتبری، حسام‌الدین، صبوری، مجتبی، تحلیل انتقادی دیدگاه خاورشناسان در طرح حکومت سیاسی پیامبر اکرم(ص)، اولین همایش بین‌المللی معارف نبوی و چالش‌های جهان امروز، 1402.
  13. دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1377ق.
  14. رابرت ای هیوم، ادیان زنده جهان، مترجم: دکتر عبدالرحیم گواهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1373ش.
  15. زمانی، محمدحسین؛ اسکندرلو، محمدجواد، بررسی شبهات مستشرقان پیرامون «صلاحیت دین در نظریه‌پردازی در حکومت»، دوفصلنامه علمی قرآن‌پژوهی خاورشناسان، دوره 19، ش36، صص 36 – 9، 1403.
  16. شوقی، ابوالخلیل، اسلام در زندان اتهام، مترجم: حسن اکبری مرزناک، تهران: انتشارات بعثت، بی‌تا.
  17. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1417ق.
  18. عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران: انتشارات اشجع، 1358ش.
  19. فیروزآبادی، مجدالدین، قاموس اللغه، بیروت: دارالکتب العلمیه منشورات محمد علی بیضون، 1415ق.
  20. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.
  21. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الطاهره، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
  22. مصباح یزدی، محمدتقی، نظریه سیاسی اسلام، قم: موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، 1378ش.
  23. مصطفی، جعفرپیشه، واژگان سیاسی قرآن کریم، حکومت اسلامی، ش 22، صص 178 – 195، 1380.
  24. مک اولیف، جین دمن، دایرة‌المعارف قرآن، تهران: انتشارات حکمت، 1392ش.
  25. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ سی و دوم، 1374ش.
  26. میرمحمدی، سیدضیاءالدین، بارانی، محمدرضا، درآمدی بر چیستی تمدن اسلامی از دیدگاه مستشرقان، فصلنامه تاریخ اسلام، سال سیزدهم، ش12، صص 7 – 46، 1391.
  27. نظری، مرتضی، بررسی شیوه‌های تبلیغات مسیحیت علیه اسلام، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، 1371.
  28. نعناکار، عبدالکریم، حبیبی، محمدحسن، جایگاه مردم در حکومت از منظر نهج‌البلاغه، انشارات ارمغان طوبی، 1390.
  29. واعظی، احمد، حکومت اسلامی، قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، 1386.
  30. واگلری، لورا واکسیا، پیشرفت سریع اسلام، مترجم: سید غلامرضا سعیدی، قم: کلبه شروق، 1391.
  31. Crone, P., & Hinds, M. God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam. Cambridge: Cambridge University Press.
  32. Esposito, J. L. Unholy War: Terror in the Name of Islam. New York: Oxford University Press.
  33. Grunebaum, G. E. von (Ed). Unity and Variety in Muslim Civilization. Chicago: University of Chicago Press.
  34. Kuru, Ahmet T. Islam, Authoritarianism, and Underdevelopment: A Global and Historical Comparison. Cambridge: Cambridge University Press, 2019.
  35. Lefebvre, Henri. Pour connaître la pensée de Karl Marx. Paris: Bordas, 1977.
  36. Lewis, B. The Political Language of Islam. Chicago: University of Chicago Press.
  37. Michael G. Roskin, Countries and Concepts, Politics, Geography, Culture, person publisher, 12th edition, 2013.
  38. Peter Mc Loughlin and Tommy Robinson, Mohammad's Koran Why Muslims kill for Islam? 2017.
  39. Robert spencer, Islam religion of bigots, USA: The David Horowitz Freedom Center, 2013.
  40. Rodinson, M. Muhammad: Prophet of Islam New ed. London: Tauris Parke Paperbacks.
  41. Said, E. W. Orientalism. New York: Pantheon Books.
  42. Watt, W. M. Muhammad at Medina. Oxford: Clarendon Press. 1956.