خدیجه(س) و الگوی کنشگری زنانه در قرآن (تحلیلی انتقادی بر خوانش رحمت‌الله و ابابنه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

2 نویسنده مسئول،استادیار پژوهشکده مطالعات میان رشته ای قرآن دانشگاه شهیدبهشتی،تهران،ایران

چکیده

شخصیت تاریخی حضرت خدیجه(س)، به‌عنوان نخستین مؤمن به رسالت نبوی، در دوران معاصر موضوع بازخوانی‌هایی قرار گرفته که تحت تأثیر رهیافت‌های غربی شکل گرفته‌اند. از جمله آثاری که به بررسی شخصیت و عاملیت ایشان پرداخته، مقاله‌ای با عنوان «بازخوانی ازدواج خدیجه(س) و محمد(ص) به‌عنوان الگویی اسلامی» است که توسط شاداب رحمت‌الله و سارا ابابنه (اساتید دانشگاه ادینبرو) نگاشته شده و در مجله «مطالعات فمینیستی در دین» (اکتبر ۲۰۲۱) منتشر شده است. نگارندگان این مقاله، شخصیت خدیجه(س) را از منظری متفاوت و با رویکردی چندوجهی بازکاوی کرده‌اند تا الگویی برای زیست زنان مسلمان در دوره مدرن ارائه دهند. از آنجا که هر الگو پیش از هر چیز باید با معیارهای قرآنی سنجیده شود تا تجویز آن برای عموم تضمین گردد، پژوهش حاضر با رویکردی میان‌رشته‌ای (جامعه‌شناختی) و روش توصیفی-تحلیلی، وجوه کنشگری خدیجه(س) را در دیدگاه نویسندگان مقاله با الگوی کنشگری زنانه در قرآن مقایسه و تحلیل کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در مقاله مورد نظر، رویکردهای مثبت و هم‌سو با الگوی قرآنی کنشگری زنان در حوزه‌های خانواده، فرهنگ، جامعه، اعتقادات، اقتصاد و سیاست به خدیجه(س) نسبت داده شده است. در مقابل، برخی رویکردهای منفی نیز مبتنی بر پیش‌فرض‌های فمینیستی و در راستای نگرش مادرسالارانه به روابط ایشان با پیامبر(ص) ارائه شده که با الگوی قرآنی کنشگری زنان هم‌خوانی ندارد. در نهایت، این مقاله استدلال می‌کند که الگوی پیشنهادی نویسندگان، به دلیل وام‌داری به روش‌شناسی شرق‌شناسانه، بیش از آنکه بازنمایی اصیلی از شخصیت خدیجه(س) ارائه دهد، به ساخت «الگوی شرقی» برساخته‌ای برای اهداف جدلی معاصر انجامیده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Critical Analysis of Orientalist Foundations for Denying the Role of the People in Governance from a Qurʾanic Perspective

نویسندگان [English]

  • Marzie Mohases 1
  • Zahra Besharati 2
1 Associate Professor, Faculty of Theology and Religions, Shahid Beheshti University, Iran
2 Corresponding Author, Assistant Professor, Institute for Interdisciplinary Qur’an Studies, Shahid Beheshti University.
چکیده [English]

A Critical Analysis of Orientalist Foundations for Denying the Role of the People in Governance from a Qurʾanic Perspective
 
Abstract
The question of the “role of the people in Qur’anic governance” constitutes one of the central issues in Islamic political thought and a major focus of critique within Orientalist discourse. Many Orientalists, interpreting the Qur’anic model of governance through the dichotomy of “absolute divine sovereignty” versus “human agency,” have portrayed it as inherently authoritarian, negating popular will. This study employs a descriptive–analytical approach and adopts an epistemological pathology method to examine the intellectual foundations and methodological assumptions underlying these Orientalist perspectives. The findings indicate that the primary source of these critiques lies not in the Qur’anic text itself, but in the imposition of modern Western epistemological and philosophical paradigms onto the conceptual framework of Islamic political thought. These theoretical shortcomings can be identified at three interrelated levels: first, at the epistemological level, through conflating Qur’anic text with historical Muslim practice and selective readings of the verses; second, at the theological–philosophical level, through the erroneous assumption of an inherent conflict between divine centrality and human agency; and third, at the political–legal level, through equating divine legitimacy with popular approval. The study concludes that the Qur’anic model of governance is based on a longitudinal, non-conflictual relationship between divine legitimacy and human participation. Many Orientalist judgments, in fact, critique a distorted representation of this model rather than the original Qur’anic theory itself.

کلیدواژه‌ها [English]

  • : Qur’an
  • Qur’anic governance
  • Orientalists
  • Critical analysis
  • Religious democracy
  • Legitimacy
  • Popular approval
  1. ابن اثیر، عز الدین، 1370، الکامل فی التاریخ، تهران: انتشارات اساطیر.
  2. اخباری، محمد، جعفری، سیده خدیجه، 1392، «جغرافیای دیکتاتوری در جهان (مطالعه موردی خاورمیانه، شمال آفریقا کشور لیبی)»، فصلنامه جغرافیا، شماره 26.
  3. ارسطا، محمدجواد، نقش مردم در حکومت اسلامی، فقه حکومتی، دوره 1، ش1، 1395، صص 7 – 30.
  4. انوری، حسن، 1381ش، فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن.
  5. آرمسترانگ، کارن، 1383ش، (زندگی نامه پیامبر اسلام) زندگینامه حضرت محمد صلی الله علیه وآله، مترجم: کیانوش حشمتی، تهران: حکمت.
  6. آشوری، داریوش، 1383ش، دانش نامه سیاسی، تهران: انتشارات مروارید.
  7. بارانی، محمدرضا، آذر انجم شعاع، بررسی تحلیلی دیدگاه خاورشناسان درباره نسبت دین و تمدن با رویکرد انتقادی بر دیدگاه ویل دورانت، پژوهش‌های اسلامی خاورشناسان، سال دوم، ش 13، 1401، صص 141 – 170.
  8. پاینده، ابوالقاسم، 1382ش، نهج الفصاحه، تهران: دنیای دانش، چاپ چهارم.
  9. تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، 1410ق، غرر الحکم و درر الکلم، قم: دارالکتاب الاسلامی، چاپ دوم.
  10. خلعتبری، حسام‌الدین، صبوری، مجتبی، تحلیل انتقادی دیدگاه خاورشناسان در طرح حکومت سیاسی پیامبر اکرم(ص)، اولین همایش بین‌المللی معارف نبوی و چالش‌های جهان امروز، 1402.
  11. دهخدا، علی اکبر، 1377ق، لغت نامه دهخدا، تهران: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ دوم.
  12. رابرت ای هیوم، 1373ش، ادیان زنده جهان، مترجم: دکتر عبدالرحیم گواهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  13. زمانی، محمدحسین؛ اسکندرلو، محمدجواد، 1403، بررسی شبهات مستشرقان پیرامون «صلاحیت دین در نظریه‌پردازی در حکومت»، دوفصلنامه علمی قرآن‌پژوهی خاورشناسان، دوره 19، ش 36، صص 36 – 9.
  14. شوقی، ابوالخلیل، بی‌تا، اسلام در زندان اتهام، مترجم:حسن اکبری مرزناک، تهران: انتشارات بعثت.
  15. طباطبایی، سید محمد حسین، 1417ق، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم.
  16. عمید، حسن، 1358ش، فرهنگ فارسی عمید، تهران: انتشارات اشجع.
  17. فیروزآبادی، مجدالدین، 1415ق، قاموس اللغه، بیروت: دارالکتب العلمیه منشورات محمد علی بیضون.
  18. کلینی، محمد بن یعقوب، 1407ق، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  19. مجلسی، محمد باقر، 1403ق، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الطاهره، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  20. مصباح یزدی، محمد تقی، 1378ش، نظریه سیاسی اسلام، قم: موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
  21. مصطفی، جعفرپیشه، واژگان سیاسی قرآن کریم، حکومت اسلامی، ش 22، 1380، صص 178 – 195.
  22. مک اولیف، جین دمن، 1392ش، دایره المعارف قرآن، تهران: انتشارات حکمت.
  23. مکارم شیرازی، ناصر، 1374ش، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ سی و دوم.
  24. میرمحمدی، سیدضیاءالدین، بارانی، محمدرضا، درآمدی بر چیستی تمدن اسلامی از دیدگاه مستشرقان، فصلنامه تاریخ اسلام، سال سیزدهم، ش12، 1391، صص 7 – 46.
  25. نظری، مرتضی، 1371 ش، بررسی شیوه‌های تبلیغات مسیحیت علیه اسلام، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
  26. نعناکار، عبدالکریم، حبیبی، محمدحسن، جایگاه مردم در حکومت از منظر نهج‌البلاغه، انشارات ارمغان طوبی، 1390.
  27. واعظی، احمد، 1386ش، حکومت اسلامی، قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
  28. واگلری، لورا واکسیا، 1391، پیشرفت سریع اسلام، مترجم: سید غلامرضا سعیدی، قم: کلبه شروق.
  29. Crone, P., & Hinds, M. (1986). God's Caliph: Religious Authority in the First Centuries of Islam. Cambridge: Cambridge University Press.
  30. Esposito, J. L. (2002). Unholy War: Terror in the Name of Islam. New York: Oxford University Press.
  31. Grunebaum, G. E. von (Ed.). (1955). Unity and Variety in Muslim Civilization. Chicago: University of Chicago Press.
  32. Kuru, Ahmet T. Islam, Authoritarianism, and Underdevelopment: A Global and Historical Comparison. Cambridge: Cambridge University Press, 2019.
  33. Lefebvre, Henri. Pour connaître la pensée de Karl Marx. Paris: Bordas, 1977.
  34. Lewis, B. (1988). The Political Language of Islam. Chicago: University of Chicago Press.
  35. Michael G. Roskin, Countries and Concepts, Politics, Geography, Culture, person publisher, 12th edition, 2013.
  36. Peter Mc Loughlin and Tommy Robinson, Mohammad's Koran Why Muslims kill for Islam? 2017.
  37. Robert spencer, Islam religion of bigots, USA: The David Horowitz Freedom Center, 2013.
  38. Rodinson, M. (2002). Muhammad: Prophet of Islam (New ed.). London: Tauris Parke Paperbacks.
  39. Said, E. W. (1978). Orientalism. New York: Pantheon Books.
  40. Watt, W. M. (1956). Muhammad at Medina. Oxford: Clarendon Press